Prowincja Chrystusa Króla

Matak Boska Pojednania z Hodyszewa

Nazwa wsi Hodyszewo (dawniej zapisywane również jako Odyszewo) [1] wywodzi się od białoruskiego imienia Hodysz, Hodisław. Pierwotnie ziemie te stanowiły własność wielkich książąt litewskich, a w późniejszym okresie przeszły w ręce królów polskich [2].
Przynajmniej od połowy XVI wieku tutejsze życie religijne koncentrowało się wokół lokalnej cerkwi prawosławnej [3], która, po zawarciu Unii Brzeskiej (1596 r.), przeszła pod jurysdykcję Kościoła greckokatolickiego (unickiego), a miejscowa społeczność uznała zwierzchność papieża rzymskiego i dogmaty katolickie, zachowując obrządek wschodni.
Pochodzenie cudownego obrazu Matki Bożej z Dzieciątkiem (nazywanej Królową Podlasia) datuje się na XVII wiek (ok. 1630 r.). Kto go namalował, jak i kiedy znalazł się w Hodyszewie, nie wiadomo. Według tradycji, doszło w tym miejscu do cudownego objawienia [4]: Chłopu pracującemu w polu, nad przewróconą lipą, ukazała się postać Matki Bożej z dzieciątkiem. W koronie drzewa znaleziono ikonę [5].
Początkowo święty wizerunek umieszczono w skromnej, nadrzewnej kapliczce wybudowanej na cześć Maryi w pobliskiej Krynicy. Dopiero w późniejszym czasie obraz uroczyście przeniesiono do głównej świątyni w Hodyszewie [6]. Szczegółowy opis tej świątyni pochodzi z 1775 roku i wprost potwierdza obecność słynącego łaskami obrazu w ołtarzu głównym [7]: W tym ołtarzu Obraz Najświętszej Maryi Panny na drzewie malowany słynący cudami od czasów dawnych, w szufladzie i ramach snycerskiej roboty wyzłacanych zasuwający się z tablaturą Uśpienia (tj. Wniebowzięcia) NMP.
O kulcie tego wizerunku zaświadczają słowa proboszcza z 1866 roku: Kilka razy do roku lud po kilkadziesiąt tysięcy zbiera się na odpust; szczególnie Rusini z Grodzieńskiej guberni i mazurzy, kurpie z Myszynieckiej i Ostrołęckiej puszczy; tudzież od Kolna, Nowogroda, a nawet z Prus Wschodnich; a także z województwa podlaskiego od Sokołowa i Łosic. Odpusty bywały na polskie i ruskie Zielone Świątki po pięć dni trwające, na wszystkie święta Matki Bożej, każdą pierwszą niedzielę po nowiu, cały miesiąc maj i październik. Księży przybywało na odpust do 50, ale sami łacińscy. [8]
Dalsze losy wizerunku ściśle wiążą się z polityką carskiej Rosji. Po brutalnym zlikwidowaniu unii przez władze zaborcze w 1875 roku, świątynia wraz z obrazem została przymusowo przejęta przez duchowieństwo prawosławne [9]. Dawny kościół drewniany ostatecznie rozebrano, a w latach 1832–1975 w Hodyszewie wznoszono kolejne obiekty [10]. W 1905 r. po ukazie tolerancyjnym przyznano unitom wolność religijną. Mieszkańcy Hodyszewa i okolic przyjęli obrządek rzymski i zostali włączeni do parafii Piekuty. Nadal jednak obraz Madonny z Dzieciątkiem pozostawał w cerkwi, pod czujną strażą popa. Po jego śmierci w 1914 r., uchodzący z armią carską psałomszczyk (organista) Ignacy Maksymowicz Orlański wywiózł cudowną Ikonę w głąb Rosji [11].
Obraz odnalazł się we wsi Jeremiejówka w guberni połtawskiej. Tę radosną wiadomość przyniósł Dominik Zaniewski, rolnik z pobliskiej wsi Sciony. Rozpoczęły się żmudne starania o jego odzyskanie, zwłaszcza że po I wojnie światowej powstała parafia rzymskokatolicka pw. Wniebowzięcia NMP [12].
Obraz powrócił z ZSRR do kraju 100 lat temu (22 kwietnia 1926 roku), ale… do cerkwi na warszawskiej Pradze – wskutek pomyłki uznano go bowiem za prawosławny. Dopiero dzięki zabiegom parafian hodyszewskich i kurii diecezjalnej w Łomży oraz osobistemu zaangażowaniu Prezydenta RP Ignacego Mościckiego, po dwóch latach, mógł znowu być otaczany kultem w Hodyszewie. Odnowiony obraz najpierw przez trzy dni gościł na Zamku Królewskim (ówczesnej siedzibie prezydenta RP), a następnie specjalnym pociągiem (salonką prezydencką) z Warszawy Wileńskiej triumfalnie dojechał do Szepietowa. Kurier Warszawski z 26 maja 1928, z nieskrywanym entuzjazmem, tak to opisywała: Wjeżdżający, na wspaniale udekorowany staraniem pracowników kolejowych, dworzec, pociąg powitała orkiestra straży ogniowej z Łap, poczem obraz wyniesiony został z wagonu uroczyście przez duchowieństwo na obszerny plac przed dworcem, gdzie zgromadziły się liczne delegacje stowarzyszeń i instytucji, oraz niezliczone rzesze wiernych. Po ustawieniu obrazu na prowizorycznym, tonącym w zieleni, ołtarzu przemówił ks. kanonik J. Rogiński, poczem, wśród śpiewu pieśni do Matki Boskiej, rozwinęła się majestatyczna procesja. Mroki nocy rozświecały gorejące pochodnie, stwarzając tem uroczysty nastrój. Obraz wprowadzony został do kościoła w Dąbrówce i ustawiony w wielkim ołtarzu, przy którym ks. proboszcz Ostrowski odprawił majowe nabożeństwo, zakończone podniosłem przemówieniem. W Dąbrówce obraz pozostał do d. 26-go b. m. Dziś w uroczystej procesji i wśród licznie przybyłych z bliższych i dalszych okolic pielgrzymek, odprowadzony będzie przez Piekuty do Hodyszewa, gdzie o godz. 4-ej po poł. przyjmie obraz J. E. ks. biskup Łukomski. [13].
Procesjonalnie, trasą około 20 km, wśród niebywałego entuzjazmu około 30 tyś. pątników, przeniesiono go do Hoyszewa. „Wróciła nasza Pani i Matka” – dało się słyszeć z ust wzruszonych pielgrzymów.
Okres powojenny przyniósł budowę nowej świątyni oraz formalne uznanie kultu maryjnego. Budowę obecnego, murowanego kościoła pw. Wniebowzięcia NMP rozpoczął w 1932 roku proboszcz ks. Marcjan Dąbrowski [14]. Projekt monumentalnej świątyni przygotował wybitny architekt Oskar Sosnowski. Prace przerwała II wojna światowa, po której dzieło kontynuował ks. Edward Polak.
Gotowy kościół został uroczyście poświęcony 22 maja 1949 roku przez biskupa łomżyńskiego Czesława Falkowskiego i to wtedy wprowadzono tam cudowny wizerunek. Budowę architektoniczną ostatecznie zamknął ks. Bolesław Garbowski w 1975 roku. Ze względu na ogromny napływ pielgrzymów miejsce to zyskało miano „Jasnej Góry Podlasia” [15].
14 maja 1976 roku ordynariusz łomżyński, biskup Mikołaj Sasinowski (+1982) oficjalnie powierzył stałą opiekę nad sanktuarium i tutejszą parafią księżom i braciom Pallotynom [16]. Ówczesne „Wiadomości Polskiej Prowincji SAC” notowały: Powierzając sanktuarium Księżom Pallotynom oświadczył ks. Biskup, że przypadło mu udziale urzeczywistnić nie tylko własne pragnienie, ale również życzenia dwóch swoich poprzedników, którzy nosili się z podobnym zamiarem [17]. Pierwszy pallotyński proboszcz, ks. Marian Dziczek SAC (+2017), objął urzędowanie w Hodyszewie dokładnie 50 lat temu – 25 maja 1976 roku. W duszpasterstwie wspomagał go wówczas jako wikariusz ks. Józef Krzeski SAC (+2016). W czasie odpustu w niedzielę Zielonych Świąt (6 czerwca 1976) r., ks. Wiceprowincjał Jan Pałyga SAC zapewniał, zebrany około 10-tysięczny tłum pielgrzymów, że Stowarzyszenie Apostolstwa Katolickiego /Księża Pallotyni/ dołoży wszelkich starań, by nie zawieść oczekiwań wiernych i Władzy Duchownej [18].
Już 24 listopada 1977 r. papież Paweł VI – biorąc pod uwagę rozliczne prośby wiernych i miejscowego duchowieństwa, poparte autorytetem wielu biskupów – wyraził zgodę na koronację wizerunku MB z Hodyszewa. Obraz Matki Bożej 30 listopada 1977 roku został oddany do odnowienia i konserwacji, skąd powrócił 8 kwietnia 1978 r. Sam oryginał przedstawiał się pięknie. Z sukienki zdjęto wszystkie wota i tylko kilka umieszczono na wolnym tle. W niedzielę 9 kwietnia 1978 r. obraz przeniesiono do kościoła i tak ustawiono by wszyscy mogli zobaczyć w bliska oryginał i z sukienką – zanotował ówczesny kronikarz.
W strukturach Stowarzyszenia ważnym momentem była nominacja pierwszego rektora miejscowej Wspólnoty, którym został wspomniany ks. Marian Dziczek (25 lutego 1978 r.). Równocześnie zamianowano także kustosza Sanktuarium – ks. Kazimierza Jakiełka (+2016).
Uroczystej koronacji w dniu 31 sierpnia 1980 roku przewodniczył kard. Franciszek Macharski z Krakowa [19]. Prymas Tysiąclecia kard. Stefan Wyszyński, pierwotnie zaproszony jako Główny Celebrans, nie mógł przybyć z powodu napiętej sytuacji w kraju – rodziła się „Solidarność”. Obok ordynariusz łomżyńskiego – ks. bpa Sasinowskiego (pierwszy współkoronator), wśród kilkudziesięciu biskupów obecni byli m.in.: abp. Henryk Gulbinowicz metropolita wrocławski (drugi współkoronator); bp. warmiński Józef Glemp, bp. Tadeusz Zawistkowski – sufragan łomżyński, bp. Henryk Materski – sufragan Kielecki oraz bp. Stanisłąw Sygnet – sufragan sandomierski. Przybyli liczni pallotyni, na czele z wyższymi przełożonymi – ks. generałem Ludwikiem Münzem SAC, ks. wicegenerałem Alojzym Żuchowskim SAC i ks. prowincjałem Henrykiem Kietlińskim SAC. Kustoszem był wówczas ks. Eugeniusz Tomaszek SAC. Rozległy plac przy ołtarzu polowym wypełniła ponad stutysięczna rzesza pielgrzymów. Z Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej nadszedł list z błogosławieństwem od Jana Pawła II. Matka Boża Hodyszewska otrzymała nowy tytuł Matka Boża Pojednania (20). Przy Sanktuarium, z błogosławieństwem apostolskim Jana Pawła II, powstała następnie „Wspólnota Matki Bożej Pojednania”, która zobowiązywała się do modlitwy w intencjach: zjednoczenia w Kościele; rozszerzenia Królestw Chrystusa i Maryi na Wschodzie i Zachodzie, pokoju dla świata, porozumienia w Ojczyźnie, pojednania w rodzinach, powrotu zagubionych do Boga.Według propozycji ks. Kustosza Stanisłąwa Rękawka SAC. Członkowie Wspólnoty czynić to mieli poprzez następujące praktyki: codzienne odmawianie Różańca (przynajmniej jednej Tajemnicy); łączenie się w każdą środę z czuwającymi w Sanktuarium; w miarę możliwości udział w rekolekcjach zamkniętych w Hodyszewie; dawanie życiem codziennym świadectwa jedności z drugim człowiekiem [21].
Pallotyni rozwinęli szeroką działalność formacyjną i apostolską. Już w 1979 roku powstał tu Dom Pielgrzyma – pierwszy taki ośrodek w diecezji łomżyńskiej. W latach 1982-1987 przy sanktuarium funkcjonował nowicjat braci pallotynów. W Hodyszewie kilkukrotnie miały miejsce akty wiecznej konsekracji pallotynów, rekolekcje kapłańskie oraz postulaty.
Z okazji 75-lecia przybycia pallotynów na ziemie polskie do sanktuarium pielgrzymowała cała polska Prowincja zarówno na rozpoczęcie, jak i na zakończenie obchodów jubileuszowych. Szczególne znaczenie miały też wydarzenia Roku Maryjnego 1988: 3 maja dokonano tu aktu oddania Polskiej Prowincji SAC Matce Bożej Królowej Polski i Królowej Apostołów. W 1992 roku sanktuarium stało się miejscem pielgrzymki poświęconej ks. Stanisławowi Szulmińskiemu – pallotynowi i męczennikowi idei pojednania chrześcijan. W 1998 roku zorganizowano zaś uroczystości 70-lecia powrotu cudownego wizerunku do Hodyszewa. Ikona, przewieziona do Warszawy, do kościoła pallotynów na Pradze – podobnie jak w 1928 roku – specjalnym wagonem kolejowym powróciła do Szepietowa i została procesjonalnie przeniesiona do sanktuarium.
Również dzisiaj pallotyni rozwijają tutaj tak działalność duszpasterską, jak i infrastrukturę sanktuarium. W ostatnich latach wykonano nowy dach świątyni, wybudowano Drogę Krzyżową oraz wykonano polichromie wnętrza kościoła, zamontowano też nowe tabernakulum. 28 sierpnia 2022 roku biskup Janusz Stepnowski dokonał poświęcenia świątyni oraz nowego ołtarza. Istotnym wymiarem działalności pallotynów pozostaje także aktywność społeczna. Od 2017 roku funkcjonuje tu Fundacja Pojednanie pomagająca osobom uzależnionym oraz ich rodzinom a od 2024 roku przy Krynicy zamieszkał pustelnik – służący pomocą duchową pielgrzymom i osobom poszukującym wsparcia.

ks. mgr lic. Piotr Bełczowski SAC – Pallotyński Instytut Historyczny

Foto: Obraz Matki Boskiej Hodyszewskiej (bez sukni) w 1928 r. – https://polska-org.pl/9028118,foto.html?idEntity=9028109

[1] Historia Sanktuarium w Hodyszewie, oficjalny portal Sanktuarium Matki Bożej Pojednania w Hodyszewie, dostęp online: hodyszewo.pl (dostęp z dnia 16 maja 2026 r.)
[2] Tamże.
[3] Sanktuarium Matki Bożej Pojednania w Hodyszewie, Pallotyńskie Biuro Pielgrzymkowe „Peregrinus”, dostęp online: ecclesia.org.pl
[4] Historia Sanktuarium w Hodyszewie, dz. cyt.
[5] Sosna Grzegorz, Święte miejsca i cudowne ikony. Prawosławne sanktuaria na Białostocczyźnie, Białystok 2001, s. 165-176.
[6] Sanktuarium Matki Bożej Pojednania…, dz. cyt.
[7] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, W. Walewski, t. III, Warszawa 1882, s. 90-91.
[8] Jemielity Witold, Hodyszewo Sanktuarium Maryjne, Łomża 1973, s. 21.
[9] Historia Sanktuarium w Hodyszewie, dz. cyt.
[10] Ostatnia z drewnianych świątyń została już w latach 30 XX wieku przeniesiona do Krynicy – por. Sanktuarium Matki Bożej Pojednania…, dz. cyt.
[11] Słownik geograficzny…, dz. cyt.
[12] Historia Sanktuarium w Hodyszewie, dz. cyt.
[13] Z kraju. Powrót cudownego obrazu do Hodyszewa, „Kurier Warszawski” 26 maja 1928 roku, wydanie wieczorne. r. 108, nr 145, str. 5-6.
[14] Historia Sanktuarium w Hodyszewie, dz. cyt.
[15] Sanktuarium Matki Bożej Pojednania…, dz. cyt.
[16] Biskup Łomżyński, l.dz. 1190/76 – Archiwum Zarządu Prowincji SAC (Warszawa)
[17] Pallotyni w Hodyszewie, w: „Wiadomości Polskiej Prowincji SAC”, nr 5 (październik) 1976 r., s. 66-67. [msp.] – APSAK 973.27.
[18] Tamże.
[19] Sanktuarium Matki Bożej Pojednania…, dz. cyt.
[20] Koronacja Cudownego Obrazu Matki Boskiej Hodyszewskiej, w: „Wiadomości Polskiej Prowincji SAC”, nr. 7-9 (lipiec-sierpień) 1980 r., s. 110-11. [msp.] – APSAK 973.31; por. https://www.bp.ecclesia.org.pl/artykuly/sanktuaria/w-polsce/hodyszewo/
[21] Matka Boża Pojednania – broszura [msp.] – APSAK.